ΚΕΦΑΛΑΙΟ 15 • Α' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Σώματα εκ Περιστροφής: Κύλινδρος, Κώνος και Σφαίρα

Γνωρίστε τον κύλινδρο, τον κώνο και τη σφαίρα, μελετήστε τα βασικά στοιχεία τους (βάση, ύψος, γενέτειρα, ακτίνα ρ), ξεδιπλώστε διαδραστικά τα αναπτύγματα κυλίνδρου και κώνου και ανακαλύψτε τον μέγιστο κύκλο και το σφαιρικό τρίγωνο!

1

Κύλινδρος και Στοιχεία του Κυλίνδρου

Ορθός κύλινδρος είναι το στερεό που δημιουργείται όταν περιστραφεί ένα ορθογώνιο γύρω από μία πλευρά του κατά 360°:

• Βάσεις: Δύο ίσοι και παράλληλοι κύκλοι (Ο, ρ) και (Ο', ρ).
• Άξονας & Ύψος (υ): Το ευθύγραμμο τμήμα ΟΟ' που ενώνει τα κέντρα των βάσεων είναι κάθετο σε αυτές και ίσο με το ύψος υ.
• Γενέτειρα (γ): Κάθε τμήμα της παράπλευρης επιφάνειας παράλληλο στον άξονα ΟΟ' (στο ορθό κύλινδρο γ = υ). Το ανάπτυγμα της παράπλευρης επιφάνειας είναι ορθογώνιο διαστάσεων 2πρ × υ.
2

Κώνος και Στοιχεία του Κώνου

Ορθός κώνος είναι το στερεό που δημιουργείται όταν περιστραφεί ένα ορθογώνιο τρίγωνο γύρω από μία κάθετη πλευρά του κατά 360°:

• Βάση & Κορυφή: Ένας κύκλος (Ο, ρ) και ένα σημείο Κ (η κορυφή του κώνου) έξω από το επίπεδο της βάσης.
• Ύψος (υ): Η απόσταση ΚΟ της κορυφής από το κέντρο Ο της βάσης (κάθετο στη βάση).
• Γενέτειρα (λ): Κάθε ευθύγραμμο τμήμα που ενώνει την κορυφή Κ με ένα σημείο της περιφέρειας της βάσης. Το ανάπτυγμα της παράπλευρης επιφάνειας είναι κυκλικός τομέας ακτίνας λ και μήκους τόξου 2πρ.
3

Σφαίρα (Ο, ρ) και Μέγιστος Κύκλος

Σφαίρα (Ο, ρ) ονομάζεται το σύνολο όλων των σημείων του χώρου που έχουν απόσταση από ένα σταθερό σημείο Ο (κέντρο) μικρότερη ή ίση από ένα θετικό αριθμό ρ (ακτίνα):

• Σφαιρική Επιφάνεια: Το σύνολο των σημείων του χώρου που απέχουν από το Ο απόσταση ακριβώς ίση με ρ.
• Μέγιστος Κύκλος: Κάθε τομή της σφαίρας με επίπεδο που περνά από το κέντρο Ο της σφαίρας. Έχει κέντρο το Ο και ακτίνα ρ (π.χ. ο Ισημερινός και οι Μεσημβρινοί της Γης).
Η σφαίρα ΔΕΝ έχει επίπεδο ανάπτυγμα (δεν μπορεί να απλωθεί στο επίπεδο χωρίς παραμόρφωση).
4

Σφαιρικό Τρίγωνο

Πάνω στη σφαιρική επιφάνεια, τον ρόλο των ευθειών παίζουν τα τόξα μεγίστων κύκλων (οι συντομότερες διαδρομές ανάμεσα σε δύο σημεία της σφαίρας):

• Σφαιρικό Τρίγωνο ΑΒΓ: Το τμήμα της σφαιρικής επιφάνειας που περικλείεται από τρία τόξα μεγίστων κύκλων ΑΒ, ΒΓ, ΓΑ (μικρότερα από ημικύκλιο).
• Ιδιότητα Γωνιών: Σε αντίθεση με το επίπεδο τρίγωνο (όπου Α + Β + Γ = 180°), σε κάθε σφαιρικό τρίγωνο το άθροισμα των γωνιών είναι ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ από 180° (180° < Α + Β + Γ < 540°).
🌐 ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ

Μέρος Α: 3D Αναπτύγματα Κυλίνδρου, Κώνου & Σφαίρα • Μέρος Β: Στοιχεία (ρ, υ)

ΜΕΡΟΣ Α: ΣΥΡΕΤΕ ΤΗ ΜΠΑΡΑ ΓΙΑ ΝΑ ΑΝΟΙΞΕΤΕ ΚΥΛΙΝΔΡΟ & ΚΩΝΟ (ΚΑΙ ΔΕΙΤΕ ΤΗ ΣΦΑΙΡΑ)
1. ΕΠΙΛΕΞΤΕ ΣΤΕΡΕΟ:
2. ΜΠΑΡΑ ΑΝΟΙΓΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΓΜΑΤΟΣ (0% ΚΛΕΙΣΤΟ ──▶ 100% ΕΠΙΠΕΔΟ)0%
0%50%100%
Οριζόντια περιστροφή 3D προβολής-24°
-180°0°180°
Κατακόρυφη κλίση 3D προβολής22°
-85°0°85°
💡 Σύρετε πάνω στο σχήμα με το ποντίκι ή το δάχτυλο για ελεύθερη 3D περιστροφή!
Κλειστό 3D στερεό (0%) — Σύρετε τη μπάρα δεξιά για να ξεδιπλώσετε την επιφάνεια!
ΜΕΡΟΣ Β: ΕΞΕΡΕΥΝΗΤΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΚΥΛΙΝΔΡΟΥ & ΚΩΝΟΥ (ΑΚΤΙΝΑ Ρ, ΥΨΟΣ Υ)
Ακτίνα βάσης (ρ)4 cm
2 cm4 cm6 cm
Ύψος στερεού (υ)6 cm
3 cm6 cm9 cm
ρ = 4υ = 6Γενέτειρα γ = υ • Περιφέρεια βάσης = 2πρ
Κυκλικές Βάσεις2 κύκλοι
Γενέτειρα6 cm
Περιφέρεια Βάσης≈ 25,12 cm
Είδος ΑναπτύγματοςΟρθογώνιο

Λυμένα Προβλήματα Εφαρμογής

ΠΡΟΒΛΗΜΑ 1: ΑΝΑΠΤΥΓΜΑ ΟΡΘΟΥ ΚΥΛΙΝΔΡΟΥ

Υπολογισμός διαστάσεων ορθογωνίου στο ανάπτυγμα κυλίνδρου

Ένας ορθός κύλινδρος έχει βάση κύκλο ακτίνας ρ = 5 cm και ύψος υ = 8 cm. Αν θεωρήσουμε π ≈ 3,14, να βρεθούν: α) το μήκος και το πλάτος του ορθογωνίου που σχηματίζει η παράπλευρη επιφάνεια στο ανάπτυγμά του και β) το εμβαδόν της παράπλευρης επιφάνειας του κυλίνδρου.

ρ=5υ=82πρ ≈ 31,4 cm8Ορθός κύλινδρος (ρ = 5 cm, υ = 8 cm) και το ορθογώνιο ανάπτυγμά του
α) Μήκος ορθογωνίου
Ίσο με την περιφέρεια βάσης: 2 · π · ρ
2 · 3,14 · 5 = 31,4 cm
α) Πλάτος ορθογωνίου
Ίσο με το ύψος του κυλίνδρου (υ)
υ = 8 cm
β) Παράπλευρο εμβαδόν
Ε = μήκος · πλάτος = (2πρ) · υ
31,4 · 8 = 251,2 cm²
Απάντηση: α) Το ορθογώνιο έχει μήκος 31,4 cm και πλάτος 8 cm. β) Το παράπλευρο εμβαδόν είναι 251,2 cm².
ΠΡΟΒΛΗΜΑ 2: ΚΩΝΟΣ, ΣΦΑΙΡΑ & ΣΦΑΙΡΙΚΟ ΤΡΙΓΩΝΟ

Σύγκριση γενέτειρας-ύψους στον κώνο και ιδιότητες σφαίρας

α) Ένας ορθός κώνος έχει ακτίνα βάσης ρ = 6 cm, ύψος υ = 8 cm και γενέτειρα λ = 10 cm. Πόσο είναι το μήκος του τόξου του κυκλικού τομέα στο ανάπτυγμά του (π ≈ 3,14) και γιατί ισχύει λ > υ; β) Αν ένα σφαιρικό τρίγωνο έχει δύο γωνίες ίσες με 90° και μία γωνία ίση με 60°, πόσο είναι το άθροισμα των γωνιών του;

ρ=6υ=8λ=10Σφαιρικό △ (240°)Ορθός κώνος (ρ = 6, υ = 8, λ = 10 cm) και σφαιρικό τρίγωνο (240°)
α) Μήκος τόξου τομέα
Ίσο με την περιφέρεια βάσης: 2 · π · ρ
2 · 3,14 · 6 = 37,68 cm
α) Σύγκριση λ και υ
Ορθογώνιο τρίγωνο ΚΟΑ (υποτείνουσα λ)
λ = 10 cm > υ = 8 cm (η υποτείνουσα > κάθετη)
β) Άθροισμα σφαιρικού △
90° + 90° + 60° (πάντα > 180°)
240° (μεγαλύτερο από 180° κατά 60°)
Απάντηση: α) Μήκος τόξου 37,68 cm και λ > υ επειδή η γενέτειρα είναι υποτείνουσα. β) Άθροισμα γωνιών 240°.
⚠️

ΠΡΟΣΟΧΗ: ΚΛΑΣΙΚΑ ΛΑΘΗ ΣΕ ΚΥΛΙΝΔΡΟ, ΚΩΝΟ & ΣΦΑΙΡΑ

  • •Ύψος κώνου (υ) vs Γενέτειρα κώνου (λ): Στον κύλινδρο η γενέτειρα ισούται με το ύψος (γ = υ). Στον κώνο όμως η γενέτειρα είναι πλάγια (υποτείνουσα) και είναι ΠΑΝΤΑ μεγαλύτερη από το ύψος (λ > υ).
  • •Ακτίνα του κυκλικού τομέα στο ανάπτυγμα του κώνου: Στο ανάπτυγμα του κώνου, η ακτίνα του κυκλικού τομέα ΔΕΝ είναι η ακτίνα βάσης ρ, αλλά η γενέτειρα λ του κώνου!
  • •Σφαιρικό τρίγωνο vs Επίπεδο τρίγωνο: Οι πλευρές ενός σφαιρικού τριγώνου είναι τόξα μεγίστων κύκλων και το άθροισμα των γωνιών του είναι πάντα μεγαλύτερο από 180° (μπορεί να έχει ακόμη και τρεις ορθές γωνίες, 270°!).

Εξασκηθείτε στον Κύλινδρο, τον Κώνο και τη Σφαίρα!

Δοκιμάστε τις γνώσεις σας στα στοιχεία κυλίνδρου και κώνου, στα αναπτύγματα, στον μέγιστο κύκλο και στο σφαιρικό τρίγωνο με 12 διαδραστικές ασκήσεις.

🎯 ΞΕΚΙΝΗΣΤΕ ΤΙΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ